Số 0: Hành Trình Của Một Phát Kiến "Nguy Hiểm"

Bạn có bao giờ nghĩ, một con số tưởng chừng đơn giản như số 0 lại có thể gây ra bao nhiêu tranh cãi trong lịch sử nhân loại?

Giáo sư Charles Seife đã dành cả một cuốn sách để kể về điều đó. Số 0: Tiểu sử một phát kiến nguy hiểm (tên gốc: Zero: The Biography of a Dangerous Idea) vừa ra mắt độc giả Việt trong tháng 3.

Cuốn sách viết về điều gì?

Tác phẩm dày 264 trang, là công trình nghiên cứu của giáo sư Charles Seife về vai trò của số không xuyên suốt lịch sử. Sách do NXB Penguin Books phát hành tại Mỹ năm 2000. Một năm sau, nó đoạt giải Pen/ Martha Albrand cho thể loại phi hư cấu và được New York Times bình chọn là "Sách đáng chú ý".

Bản tiếng Việt do dịch giả Nguyễn Trung Hiếu chuyển ngữ. Anh là tiến sĩ ngành Toán, hiện giảng dạy tại Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội.

Điều thú vị: sách gồm 10 chương, được đánh số từ 0 đến ∞ (vô cực). Tác giả giải thích: số 0 và vô cực là "anh em sinh đôi", cả hai đều thách thức hiểu biết của con người, đặt ra vô số câu hỏi lớn cho khoa học và tôn giáo về sự hư vô và vĩnh cửu.

Khi con người chưa biết đến số 0

Ngày nay, số 0 quá quen thuộc với chúng ta. Nhưng nhiều nền văn minh cổ xưa không hề biết đến nó.

Theo giáo sư Seife, con người đã biết đếm từ hàng nghìn năm trước khi biết đọc, biết viết. Nhưng người xưa không thấy cần tìm một thứ đại diện cho sự thiếu vắng. Số 0 thậm chí vắng mặt hoàn toàn trong hệ thống toán học của Ai Cập và Hy Lạp cổ đại.

Ở một số nơi, nó còn bị xem là khái niệm đáng sợ, đặt đức tin và lý trí vào thế đối chọi.

Người Babylon – nền văn minh đầu tiên tìm ra số 0

Phải đến người Babylon, nhiều thế kỷ trước Công nguyên, số 0 mới xuất hiện. Họ nhận ra đây là con số "không chỉ gợi lên hình ảnh của một sự trống rỗng căn bản mà còn mang trong mình nhiều tính chất toán học nguy hiểm", có thể phá vỡ logic.

Từ đó, số 0 bắt đầu lan tỏa. Nó được tôn thờ ở phương Đông, nhưng bị ghẻ lạnh ở phương Tây. Nó khiêu khích sự tò mò của nhiều học giả lừng danh: Pythagoras, Aristotle, Newton, Heisenberg...

Bên cạnh kiến thức hàn lâm, tác giả còn đan xen những câu chuyện về các sự kiện, nhân vật đã góp phần làm nên vai trò của số 0 ngày nay.

Góc nhìn từ Viện Toán học

Trong lời giới thiệu bản tiếng Việt, ông Lê Minh Hà (Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán – VIASM) nhận xét: cuốn sách mang nhiều thông tin thú vị.

Ông viết: "Tác giả đưa ra những luận điểm dựa trên quan điểm triết học và tôn giáo xoay quanh khái niệm hư không và sự vô hạn để lý giải việc số 0 không có chỗ đứng ở phương Tây cổ đại nhưng lại bén rễ và phát triển rực rỡ ở phương Đông."

Theo ông, sách thu hút người đọc bằng những giai thoại, mẩu chuyện hấp dẫn về cuộc đời và sự nghiệp của những con người gắn liền với lịch sử phát triển các ý tưởng khoa học. Họ là những người đã kiên trì, dũng cảm và sáng tạo để vượt qua trở ngại, tạo nên những bước nhảy về nhận thức – đôi khi nhờ sự thiếu vắng, đôi khi nhờ sự hiện diện của số 0.

Đôi nét về tác giả

Charles Seife sinh năm 1972, là giáo sư khoa Báo chí kiêm giám đốc Học viện Báo chí Arthur L. Carter tại Đại học New York, Mỹ. Ông viết nhiều bài báo khoa học cho các tạp chí uy tín như Science, The Economist, Wired, New Scientist, The Washington Post, New York Times.

Năm 2008, ông cho ra mắt Sun in a Bottle: The Strange History of Fusion and the Science of Wishful Thinking (Mặt Trời trong cái chai: Lịch sử kỳ lạ của phản ứng tổng hợp hạt nhân và khoa học của tư duy mơ mộng). Tác phẩm này đoạt giải Davis Prize do Hiệp hội Lịch sử Khoa học Mỹ trao tặng năm 2009.