Nguyễn Nhật Ánh viết về tuổi thơ nhập cư: "Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo"

Trong "Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo", Nguyễn Nhật Ánh đưa người đọc trở về Sài Gòn những năm 1980 – nơi những đứa trẻ từ quê lên phố học cách sống chung trong không gian chật chội, và tìm chỗ đứng giữa lòng thành phố bằng những điều giản dị nhất.

Bạn có nhớ cảm giác lần đầu rời quê lên phố không? Vừa lạ lẫm, vừa mong manh, vừa muốn thuộc về.

Nguyễn Nhật Ánh đã chọn hành trình ấy để đặt tuổi thơ vào đó. Từ không gian đồng quê rộng mở, các nhân vật nhỏ của ông bước vào những khu chung cư cũ kỹ ở Sài Gòn thập niên 80. Thành phố khi ấy đang đón làn sóng người sau chiến tranh. Đô thị hiện lên qua những con hẻm nhỏ, những dãy nhà xuống cấp, nơi các gia đình sống sát bên nhau cả về không gian lẫn tinh thần.

Đó là Sài Gòn của những người "đến sau". Họ mang theo ký ức làng quê trong hành trang, và mỗi ngày đều nỗ lực để hòa nhập.

Bìa "Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo" do NXB Trẻ phát hành với 80.000 bản ở lần in đầu. Ảnh: Nhà xuất bản Trẻ

Thiều, Tường và Mận – những đứa trẻ trong truyện – rời quê trong cảnh nghèo khó. Các em đến thành phố với mong muốn rất thực: có một mái nhà, được đến trường, có bữa cơm đủ no.

Nguyễn Nhật Ánh kể chuyện nhẹ nhàng thôi. Không ồn ào, không kịch tính. Sự khác biệt giữa quê và phố cứ thấm dần qua từng trang sách. Quê thì rộng rãi, phố thì chật chội hơn. Nhưng cũng nhờ sự chật chội ấy, người ta gắn bó và nương tựa vào nhau nhiều hơn.

Ông dùng những chi tiết rất nhỏ để vẽ nên bức tranh đời sống. Hình ảnh đứa trẻ học bài trên hai chiếc ghế thấp. Bữa cơm đạm bạc trong căn phòng hẹp. Những sinh hoạt chung khiến khoảng riêng tư trở thành thứ xa xỉ.

Thành phố trong mắt các em không phải miền đất hứa đổi đời. Nó đơn giản là nơi mọi người phải san sẻ với nhau – từ vật chất đến cảm xúc.

Giữa đời sống ấy, "bốn viên kẹo" xuất hiện.

Nghe có vẻ nhỏ nhặt, nhưng với trẻ con, kẹo là cả một thế giới. Là phần thưởng, là quà vặt, là thứ có thể giữ riêng hoặc mang ra chia sẻ. Trong không gian chật chội nơi mọi thứ đều phải san sẻ, việc chia kẹo trở thành cách để các nhân vật khẳng định mình tồn tại, và mở lời với những người xung quanh.

Bốn viên kẹo không mang ý nghĩa biểu tượng phức tạp. Nó là phép thử đơn giản cho cách mỗi người hành xử. Ai sẵn sàng cho đi? Ai chần chừ? Ai coi đó là điều hiển nhiên? Qua những lựa chọn nhỏ xíu ấy, tính cách nhân vật dần hiện ra rõ nét.

Tình hàng xóm trong truyện được khắc họa như một mạng lưới nương tựa. Gia đình A Lìn, bà cụ A Phò, và những người sống cạnh nhau – họ gắn bó với nhau bởi hoàn cảnh, không phải bởi huyết thống.

Trong đô thị thiếu vắng quan hệ dòng tộc, tình làng nghĩa xóm trở thành một dạng gia đình mở rộng. Trẻ con lớn lên ở đó sớm học cách quan sát, thích nghi và biết sẻ chia.

Khác với làng quê trong nhiều tác phẩm trước của Nguyễn Nhật Ánh – nơi cộng đồng hình thành tự nhiên qua bao đời – đô thị trong "Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo" là kết quả của sự kiến tạo. Các mối quan hệ được vun đắp từ những hành động giản dị: một phần kẹo được san sẻ, một bữa ăn nhường chỗ, một góc nhà có thêm người ở nhờ.

Chính những điều nhỏ bé ấy đem lại cảm giác "được ở lại" giữa lòng thành phố.

Ở một tầng sâu hơn, cuốn sách gợi ra câu chuyện về cảm giác thuộc về.

Nhân vật của Nguyễn Nhật Ánh trải qua hành trình học cách sống cùng thành phố. Họ dần dần tìm được vị trí của mình để gắn bó. Với trẻ em, vì không có ký ức thành phố từ đầu, mỗi khoảnh khắc đều là một trải nghiệm mới mẻ. Nhà văn dùng tuổi thơ làm lăng kính để quan sát, khiến thành phố hiện ra vừa dè dặt, vừa trong trẻo.

Tác phẩm còn mang hơi thở văn hóa một thời qua những hình ảnh báo giấy, việc viết bài, vẽ tranh. Tất cả đều rất đỗi bình dị.

Giọng kể nhẹ và đều giúp câu chuyện giữ được vẻ dung dị. Nhưng cũng có lúc sự nhẹ nhàng ấy làm giảm đi những căng thẳng vốn là đặc trưng của đời sống nhập cư. Trên một số diễn đàn sách, độc giả nhận xét nhịp sống trong truyện êm đềm, hiền hòa hơn so với thực tế.

Có lẽ đó là chủ ý của Nguyễn Nhật Ánh. Ông muốn khắc họa sự tồn tại của con người trong đô thị bằng một tinh thần mềm mại và độ lượng.

"Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo" không phải bản ghi chép về những cuộc chinh phục. Nó là câu chuyện về hành trình tìm chỗ đứng – bằng lòng sẻ chia.

Từ góc nhìn ấy, cuốn sách vượt ra khỏi phạm vi một truyện viết cho trẻ em. Với những ai từng rời quê lên phố, từng trải qua cảm giác "ở nhờ" rồi dần trở nên gắn bó, cuốn sách như một tấm gương soi nhẹ nhàng. Nó nhắc rằng đôi khi, để thuộc về một nơi chốn, bạn chỉ cần những điều nhỏ bé nhất.