'Miền Tây lạ lắm à nghen' - Cuốn sách đưa bạn về với ngôn ngữ miền sông nước

Bạn có bao giờ thắc mắc vì sao cùng một loại bánh, có nơi gọi là bánh lỗ tai heo, nơi lại gọi là bánh da lợn không?

Tác giả Trương Chí Hùng cũng từng thắc mắc như vậy từ hồi nhỏ. Lớn lên, anh rong ruổi khắp miền Tây, tìm đến những địa danh nghe thật lạ như sông Trẹm, Vàm Nao, Chắc Cà Đao, Mặc Cần Dưng, Xà Tón, Cà Mau, Miệt Thứ. Anh muốn tìm hiểu gốc gác của những cái tên ấy.

Tất cả những khám phá đó được anh gom lại trong cuốn sách "Miền Tây lạ lắm à nghen". Sách gồm 35 câu chuyện nhỏ, giải thích nguồn gốc của 70 từ vựng miền Tây. Mỗi từ được định nghĩa ngắn gọn, kèm theo một bài tản văn để bạn hiểu rõ ngữ cảnh sử dụng.

Theo tác giả, cái "lạ" của miền Tây nằm ngay trong lời ăn tiếng nói hàng ngày. Lấy ví dụ chữ "miệt" - chỉ những nơi heo hút, xa xôi. Từ này gắn liền với vùng Miệt Thứ ở Kiên Giang. Tác giả miêu tả: "Miệt Thứ buồn như cái buồn của cô gái lấy chồng xa, cái buồn của anh nông dân nghèo chứng kiến người mình yêu bị đem gả bán". Cũng nhờ đó, ta hiểu hơn câu ca dao: "Đêm đêm ra đứng hàng ba/ Trông về quê mẹ lệ sa buồn buồn/ Sương khuya ướt đẫm giàn bầu/ Em về Miệt Thứ bỏ sầu cho ai?".

Cái "lạ" ở miền Tây còn là cái tình, cái nghĩa thật thà. Có lần đi tìm hiểu nguồn gốc tên sông Trẹm, anh bị lạc trong rừng U Minh Hạ. Một gia đình đã cưu mang, đãi anh bữa cơm với trứng vịt và nước tương. Giản dị vậy thôi nhưng ấm áp vô cùng.

Người Kinh, Hoa, Khmer, Chăm sống chung với nhau lâu đời tạo nên sự giao thoa thú vị trong ngôn ngữ. Từ "chế", "tía" là từ người Hoa. Còn "mút chỉ cà tha" bắt nguồn từ tiếng Khmer. "Cà tha" đọc trại từ "katha" - chỉ những sợi chỉ ngũ sắc kết thành bùa của người Khmer. Dân gian dùng từ này để chỉ những nơi xa xôi, tận cùng. Như lời người dân trong lần anh lạc đường: "Mèn ơi, tội nghiệp dữ hông, đi chi mà mút chỉ cà tha vậy..." Nghe đã thấy dễ thương vì xuất phát từ tấm lòng chân chất.

Trong ẩm thực cũng vậy. Mắm "prahok" mới là cách viết đúng của mắm bò hóc - món ăn "bắt cơm" của người Khmer. "Tung lò mò" là lạp xưởng bò của người Chăm.

Điều thú vị là mỗi từ ngữ được tác giả giải thích qua những câu chuyện bên lề rất sống động. Như khi nói về chữ "đìa", anh kể chuyện tát đìa, trẻ con đi "bắt hôi" cá. Những tình huống cụ thể giúp người đọc hình dung rõ cách dùng từ. Anh còn cập nhật cả cách dùng hiện đại và bình luận về độ phổ biến của từ đó nữa.

Đọc sách, nhiều khi bạn sẽ chạnh lòng vì những hoài niệm. Như khi tìm hiểu về bếp cà ràng, tác giả chợt nhớ người má đã mất cũng thích nấu ăn với loại bếp đất nung này. Anh cảm nhận sự ấm áp từ bếp lửa và từ kỷ niệm xưa, trên chiếc ghe chông chênh ở vùng Xẻo Rô.

Trương Chí Hùng năm nay 35 tuổi, là giảng viên trường Đại học An Giang. Anh từng đoạt giải nhất cuộc thi Bút ký văn học khu vực Đồng bằng sông Cửu Long năm 2017. Trước đó, anh đã ra mắt bạn đọc các cuốn "Một nửa nhà quê" (2014), "Trong sương thương má" (2019), "Man mác Vàm Nao" (2019). Anh chia sẻ trên báo Cần Thơ rằng mình còn trẻ nên phải đi nhiều, sống sâu để hiểu biết thêm. Anh chỉ viết khi đã có đủ tư liệu và để cảm xúc dẫn dắt - như thế tác phẩm mới thăng hoa được.