"Lục tỉnh cầm ca": Đưa hát bội, đờn ca tài tử đến gần giới trẻ

Có một bộ sách rất thú vị vừa ra mắt, tên là "Lục tỉnh cầm ca". Sách do nhóm tác giả trẻ thực hiện, kể về những môn nghệ thuật diễn xướng Nam Bộ quen mà lạ như hát bội, đờn ca tài tử, cải lương...

Bộ sách gồm bốn tập nhỏ xinh, mỗi tập chỉ khoảng 60 trang thôi. Điều đặc biệt là sách được trình bày rất sinh động, kiến thức cơ bản đi kèm hình ảnh minh họa bắt mắt. Các bạn chỉ cần lấy điện thoại ra quét mã QR là có thể nghe được các bản nam, bản bắc trong đờn ca tài tử, hay xem ngay một màn lễ xây chầu - đại bội. Những kiểu hát trong hát bội như nói lối, xướng, hát nam, hát khách... cũng được minh họa bằng video, nghe và xem xong là phân biệt được liền à.

Mỗi tập sách lại có một cách dẫn dắt riêng, tùy theo đặc trưng của thể loại đó. Ví dụ như tập "Đường vào đờn ca tài tử" sẽ giới thiệu đủ loại nhạc cụ: đàn kìm, đàn cò, đàn tranh, đàn bầu. Rồi có cây song lang – nhạc cụ mà nghệ sĩ dùng chân gõ, làm nhiệm vụ giữ nhịp cho cả dàn nhạc và báo hiệu lúc nào bắt đầu, lúc nào kết thúc.

Còn tập "Đường vào Hát bội" thì có vô số hình ảnh minh họa điệu bộ diễn xuất và phục trang. Sách giải thích rõ: mỗi nhân vật trên sân khấu sẽ có một kiểu hóa trang riêng. Vua thì mặc áo long bào vàng, đội mão cửu long. Quan võ đội mão bình thiên, còn quan văn đội mão văn công. Ngay cả râu cũng được phân loại đến tám kiểu: râu đen xoắn dành cho người nóng tính, dữ dằn; râu bắp hung dành cho vai yêu quái; râu ngắn ba chòm là dân thường. Đặc biệt, râu liên tu (kéo dài đến mép tai) màu đen là kẻ gian, nhưng nếu là màu bạc lại là anh hùng đấy! Nhờ sự đa dạng và biến hóa màu sắc của các nhân vật mà khán giả cứ chăm chú theo dõi từng động tác trên sân khấu.

Đọc sách xong, mình còn hiểu thêm nhiều điều thú vị về nghệ thuật sân khấu Nam Bộ. Ví dụ như chữ "tài tử" ý chỉ người chơi nhạc tài hoa, chơi vì cái đẹp, không màng danh lợi. Có một chi tiết rất dễ thương: ngày xưa, nghệ sĩ đờn Năm Vinh lấy tiếng đờn để giải khuây, còn nghề chính để kiếm sống là… cắt tóc. Các anh hớt tóc thường thủ sẵn cây đàn trong tiệm, khi vắng khách thì lấy ra đờn ca với nhau cho vui. Tác giả Quỳnh Nhi gọi đó là "bầu không khí tri âm của những người tài tử hiểu nhau, hiểu âm luật và dùng tiếng đờn lời ca để giao đãi". Lúc chơi, các tài tử còn có thể ứng tác, thêm vào những chữ "hoa lá" rất ngẫu hứng. Còn cải lương được gọi là "nghệ thuật tình cảm", chú trọng vào kịch bản, thường xoay quanh chuyện gia đình, xã hội, tình yêu và số phận con người đầy bi thương.

Không chỉ dừng lại ở đó, bộ sách còn kể về nhiều loại hình diễn xướng dân gian khác như dân ca, hò, lý, nói thơ, nói tuồng, múa bóng rỗi, hát sắc bùa... Trong tập "Đường vào Diễn Xướng Dân Gian Nam Bộ", nhóm tác giả còn trích dẫn lời nhận xét của các nhà nghiên cứu như Huỳnh Ngọc Trảng, nhạc sĩ Lê Hải Đăng để mọi người hiểu thêm về những loại hình mà ít ai còn biểu diễn nữa.

Tại buổi giới thiệu sách vào ngày 24/10 vừa qua ở Đường Sách TP.HCM, anh Phan Khắc Huy – trưởng nhóm tác giả – chia sẻ rằng chính nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng là người đã truyền cảm hứng để anh viết nên bộ sách này. Với sự giúp đỡ của các nhà văn hóa học, sử gia, nhóm đã tiếp cận nhiều nguồn tài liệu quý giá. Các nghệ sĩ cải lương Lý Kiều Hạnh, Thanh Sơn, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Mỹ Liêm, Vương Hoài Lâm cũng đóng góp ý kiến và nhận xét trong sách.

Để có chất liệu sống động, nhóm tác giả đã dành nhiều tháng quan sát, ghi hình ban đờn ca tài tử Sáu Hưng và đoàn hát bội Ngọc Khanh. Trong hai năm hợp tác, họ cùng nghệ sĩ Ngọc Khanh tổ chức hai lớp học để "dẫn đường" cho những ai đam mê hát bội. Nghệ sĩ Ngọc Khanh vui mừng vì loại hình cổ truyền này được nhiều người quan tâm, và tin rằng tập sách sẽ giúp hát bội "sống lại". Còn nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng thì nhận xét đây là cuốn giáo trình dẫn nhập tuyệt vời cho các bạn trẻ muốn tiếp cận nghệ thuật cổ truyền.

Nhóm tác giả "Lục Tỉnh Cầm Ca" gồm bốn người: Nguyễn Tấn Khiêm, Đặng Thị Ngọc Tú, Lục Phạm Quỳnh Nhi và Phan Khắc Huy. Trong đó, bạn Lục Phạm Quỳnh Nhi sinh năm 1997, đã yêu thích hát bội từ hồi lớp 11. Bạn thường xuyên có mặt tại các buổi diễn trong lễ giỗ ở Lăng Lê Văn Duyệt, chăm chú quan sát và ghi chép lại cách các nghệ sĩ biến hóa trên sân khấu.

Không chỉ dừng lại ở bộ sách, nhóm còn thực hiện dự án "Thư Viện Diễn Xướng Nam Bộ Lục Tỉnh Cầm Ca, Vang Vọng Trống Chầu" để quảng bá các loại hình nghệ thuật này. Dự án làm mới các loại hình diễn xướng bằng cách lược bỏ những điển tích cổ xưa, giúp chúng trở nên gần gũi hơn với cuộc sống hiện đại.