"Dòng Sông Thơ Ấu" - Ký Ức Tuổi Thơ Miền Tây Một Thuở

Có một dòng sông đã chảy suốt tuổi thơ của biết bao thế hệ người Việt. Và với nhà văn Nguyễn Quang Sáng, dòng sông ấy còn chảy mãi trong trang văn của ông.

Cuốn sách ra đời trong dòng hoài niệm

Đầu tháng 12 vừa qua, nhân dịp kỷ niệm 10 năm ngày nhà văn Nguyễn Quang Sáng qua đời, Hội Nhà văn TP HCM đã tổ chức hội thảo về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Trong dịp này, nhiều người nhắc lại Dòng sông thơ ấu – một trong những tác phẩm làm nên tên tuổi của ông.

Sách được xuất bản lần đầu năm 1985. Câu chuyện lấy cảm hứng từ chính tuổi thơ của nhà văn và những người bạn ở vùng quê Nam Bộ. Nguyên mẫu là dòng sông Tiền chảy qua làng Mỹ Luông, huyện Chợ Mới, An Giang – quê hương của ông.

Tuổi thơ bên dòng sông

Nhân vật chính là cậu bé Năm cùng nhóm bạn. Họ có những trò chơi nghịch ngợm, những câu chuyện đời thường. Tuổi thơ của họ hồn nhiên nhưng cũng đầy khó khăn, khi câu chuyện diễn ra trong bối cảnh Nam Bộ trước năm 1945.

Dòng sông hiện diện như một "nhân vật" đặc biệt. Nó chứng kiến sự lớn lên của lũ trẻ, sự đổi thay của quê hương và xã hội. Sông không chỉ là nơi tắm mát, bơi lội, mà còn là nơi lưu giữ những rung động đầu đời, những bài học đầu tiên về cuộc sống. Có cả những giấc mơ dang dở và nỗi đau mất mát.

Hình ảnh cô gái Chi (hay còn gọi là Trâm) ám ảnh biết bao độc giả. Một người phụ nữ chờ đợi người yêu đi kháng chiến cho đến khi mái tóc pha sương. Và chàng trai ấy đã hy sinh, chưa kịp một lần gặp lại.

Bức tranh xã hội miền Tây một thời

Không chỉ dừng lại ở tuổi thơ, tác phẩm còn vẽ nên bức tranh lớn về xã hội miền Tây Nam Bộ trước năm 1945 và kéo dài qua những năm tháng sau này.

Đó là xã hội với những mâu thuẫn bắt đầu lộ rõ: giữa truyền thống và hiện đại, giữa kháng chiến và thực dân, giữa lòng yêu nước và sự cơ hội chính trị. Dòng sông không còn bình yên như thuở ban đầu, mà dần mang theo dòng chảy của biến cố lịch sử.

Qua những câu chuyện nhỏ – như chuyện treo cờ đỏ búa liềm ở Cột Dây Thép, về nhà cách mạng Châu Văn Liêm, về giáo chủ đạo Hòa Hảo Huỳnh Phú Sổ, về đạo Cao Đài – người đọc vẫn cảm nhận được bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ Hai và Việt Nam thời đó, dù không được miêu tả trực diện.

Lời tri ân quê hương

Ở tầng nghĩa sâu hơn, Dòng sông thơ ấu là lời tri ân của nhà văn dành cho mảnh đất An Giang đã nuôi dưỡng tâm hồn ông.

Nguyễn Quang Sáng không chỉ tái hiện vẻ đẹp của vùng đất này, mà còn gợi lên khát vọng hòa bình và những ước vọng nhân văn. Như lời cậu bé Năm: "Lâu nay, mọi người như đi trên con sông, tôi thấy bạn bè và thiên hạ, ai ai cũng có một chỗ trên chiếc thuyền của mình, còn tôi, cứ phải lặn hụp, ngoi ngóp trên mặt sông. Đêm ấy, tôi như thấy được bóng dáng chiếc thuyền của mình, tôi sẽ bơi tới".

Giọng văn đậm chất Nam Bộ

Nguyễn Quang Sáng sử dụng giọng văn mộc mạc, gần gũi, mang đậm phong vị Nam Bộ. Từ lời thoại đến miêu tả thiên nhiên, con người – tất cả đưa người đọc hòa mình vào không gian miền quê thân thuộc.

Có thể cảm nhận được mùi bùn, mùi nước sông. Thấy được những con người miền Tây khảng khái, nhân hậu, nghĩa tình. Ngôn ngữ của ông đầy chất thơ, giàu hình ảnh nhưng không xa rời thực tế.

Đoạn văn này khiến nhiều người xúc động: "Từng mảng đất từ trên bờ đổ ùm xuống, bọt nước tung trắng xóa. Bờ sông hõm vô với màu đất đỏ. Và dòng sông như giận ai, từ nơi xa khơi, ở giữa dòng, nổi lên từng đợt sóng bạc đầu, gầm thét đuổi xô nhau đập vào bờ. Và xa kia, ở làng tôi, mây khói đen như kéo cả bầu trời hạ xuống, trên đầu của con sông. Ôi! Dòng sông thơ ấu của tôi chiều hôm ấy sao mà buồn thế!"

Từ trang sách đến màn ảnh

Năm 1995, tác phẩm được dựng thành phim với tên Thời thơ ấu. Chính nhà văn Nguyễn Quang Sáng chuyển thể thành kịch bản. Phim có sự tham gia của các diễn viên: Thành Lộc, Quyền Linh, Mỹ Hạnh, Mạc Can.

Về tác giả Nguyễn Quang Sáng

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng (12/1/1932 – 13/2/2014), bút danh Nguyễn Sáng, sinh ra tại xã Mỹ Luông, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang.
Ông là nhà văn nổi bật của văn học Việt Nam hiện đại, gặt hái nhiều thành công trong giai đoạn đất nước nhiều biến động: từ thời chống Pháp, chống Mỹ đến thời kỳ đổi mới.
Năm 2001, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt II về Văn học Nghệ thuật.