Sách Về Ngày Đầu Của Chữ Quốc Ngữ - Hành Trình Gần Bốn Thế Kỷ

Bạn có bao giờ tự hỏi, chữ Quốc ngữ mà chúng ta vẫn viết hằng ngày đã ra đời như thế nào? Câu chuyện của nó không chỉ bắt đầu từ 100 năm trước, mà kéo dài gần bốn thế kỷ.

Cuốn sách Lịch sử chữ Quốc ngữ của linh mục Đỗ Quang Chính sẽ đưa bạn ngược dòng thời gian, trở về những ngày đầu tiên của hệ chữ viết này.

Một tài liệu quý giá được tái bản

Tác phẩm *Lịch sử chữ quốc ngữ (1620-1659)* do linh mục Đỗ Quang Chính thực hiện, được Tủ sách Ra Khơi ấn hành lần đầu năm 1972. Đây là một tài liệu có giá trị trong ngành Ngữ học Việt Nam.

Hướng tới ngày Tôn vinh tiếng Việt (8/9), cuốn sách được Nhà xuất bản Thế giới và Thái Hà Books tái bản. Ấn phẩm lần này có thêm một số sửa chữa của tác giả vào năm 2007.

Về tác giả Đỗ Quang Chính

Linh mục Đỗ Quang Chính (1929 – 2012) là một linh mục dòng Tên, gốc Nam Định. Ông từng là giáo sư môn sử địa tại trường Nguyễn Bá Tòng ở Sài Gòn và là một nhà nghiên cứu lịch sử từng chu du nhiều nơi.

Về sau, ông vẫn tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu với nhiều công trình về lịch sử Giáo hội Việt Nam và lịch sử Việt Nam.

Chữ Quốc ngữ: Hành trình gần bốn thế kỷ

Năm 1945, sắc lệnh số 20 về việc học chữ Quốc ngữ bắt buộc được ban hành. Từ đó, chữ Quốc ngữ trở thành hệ chữ viết chính thức của tiếng Việt.

Trước đó, khoa thi Hán học cuối cùng được tổ chức vào năm 1919 – cũng là cột mốc đánh dấu sự rút lui của chữ Hán.

Tuy vậy, lịch sử chữ Quốc ngữ không chỉ có 100 năm trở lại đây. Nó phải kể từ khi các giáo sĩ Dòng Tên tạo ra nó vào khoảng đầu thế kỷ 17.

Để thực hiện công cuộc truyền đạo tại Đại Việt, các giáo sĩ đã cộng tác âm thầm với một số thầy giảng người Việt. Họ cố gắng tạo nên một lối chữ viết căn cứ trên mẫu tự Latin để có thể diễn tả ngôn ngữ Việt.

Theo linh mục Đỗ Quang Chính, việc nghiên cứu lịch sử chữ viết chúng ta đang dùng là một vấn đề rộng lớn.

Tư liệu từ các thư viện châu Âu

Linh mục Đỗ Quang Chính thực hiện cuốn sách dựa trên tài liệu của các giáo sĩ để lại. Từ những dò dẫm ban đầu để phiên âm tên người và địa danh, cho đến lúc Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) cho xuất bản hai cuốn sách Quốc ngữ đầu tiên.

Với các tư liệu gốc không chỉ ở Việt Nam, mà còn ở các thư viện châu Âu, tác giả hy vọng có thể góp phần làm sáng tỏ lịch sử của loại chữ viết người Việt đang dùng ngày nay.

Bốn chương, bốn giai đoạn

Cuốn sách hơn 200 trang ghi nhận lịch sử chữ Quốc ngữ từ năm 1620 đến 1659. Tác giả không sử dụng hết tất cả tài liệu lịch sử liên quan, mà chỉ đem ra những tài liệu đã được khám phá rõ nguồn – tức là tại các văn khố, thư viện và hầu hết là tài liệu viết tay.

Sách được chia thành bốn chương:

- Chương 1: Tổng hợp một số nhận xét của người phương Tây về tiếng Việt
- Chương 2: Sơ lược giai đoạn thành hình chữ Quốc ngữ từ 1620 đến 1648
- Chương 3: Linh mục Đắc Lộ soạn thảo và cho xuất bản hai sách chữ Quốc ngữ đầu tiên năm 1651
- Chương 4: Phân tích tài liệu viết tay năm 1659 của hai người Việt Nam: Igesico Văn Tín và Bento Thiện

Tiếng Việt qua con mắt người nước ngoài

Phần đầu cuốn sách dẫn ra những nhận xét của người phương Tây về tiếng Việt. Những người cùng nước, nói cùng tiếng, thường ít nhận thấy sự "kỳ lạ" của tiếng mình. Nhưng khi những thanh âm và ngữ pháp quen thuộc được nhìn qua con mắt người ngoại quốc, câu chuyện trở nên hoàn toàn khác.

Cristoforo Borri, Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes), Gio. Filippo de Marini và Joseph Tissanier là những người đã ở Việt Nam trong khoảng 1618 đến 1663. Họ không chỉ trải qua thời gian khó khăn, thậm chí tuyệt vọng khi học tiếng Việt, mà còn đóng góp vào việc thành lập chữ viết của người Việt ngày nay.

Họ nhận ra rằng tiếng Việt khó, nhưng luôn mang vẻ đẹp âm thanh "du dương, hòa điệu", "giống như bản nhạc liên hồi". Những ai có tài về âm nhạc, biết phân biệt âm thanh sẽ học tiếng Việt nhanh nhất.

Những khám phá mới mẻ

Phần được tác giả cho là mới mẻ nhất là giai đoạn từ 1620 – 1637 và tập Lịch sử nước Annam do Bento Thiện viết năm 1659.

Linh mục Đỗ Quang Chính viết: "Đọc qua những phần đó, nhờ chứng cớ cụ thể, bạn đọc sẽ thấy rõ, Linh mục Gaspar d’Amaral viết chữ Việt ngày nay giỏi hơn Linh mục Đắc Lộ nhiều. Ngoài ra, tài liệu viết tay của Thầy giảng Bento Thiện là một kho tàng quý báu, chứng minh vào giữa thế kỷ 17 đã có người Việt Nam viết chữ Quốc ngữ khá thành thạo".

Lời giới thiệu từ giáo sư Nguyễn Thế Anh

Theo giáo sư Nguyễn Thế Anh viết trong lời giới thiệu, sự tiếp xúc sâu rộng của tác giả với các tài liệu đầu tay, được phân tích theo phương pháp sử học chặt chẽ, đã giúp ông mô tả cặn kẽ sự biến chuyển của cách thức viết chữ Quốc ngữ trong nửa đầu thế kỷ 17.

Cuốn sách Lịch sử chữ Quốc ngữ có thể được xem là một đóng góp đáng kể cho ngành Ngữ học Việt Nam. Đồng thời, nó cung cấp những dữ kiện mới mẻ về xã hội Thiên Chúa giáo ở Đại Việt buổi ban đầu.