Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi: Phong tục Tết đầy ý nghĩa của người Việt

Mỗi độ Tết đến xuân về, ông bà, cha mẹ thường nhắc con cháu câu nói quen thuộc: "Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi".

Nhiều người có thói quen, ngay sau thời khắc giao thừa hoặc sáng sớm mùng 1 Tết, sẽ mua một túi muối nhỏ về đặt trong nhà. Hình ảnh những gánh muối rong xuất hiện trên khắp các con phố, trước cổng đền, chùa vào sáng mùng 1 đã trở nên quen thuộc - đặc biệt là ở miền Bắc.

Ngược lại, vào những ngày cuối năm, người ta thường mua vôi để quét lại nhà cửa, cổng ngõ hoặc rắc vôi bột ở các góc vườn, trước cổng nhà.

Nguồn gốc của tục lệ
Trong cuốn "Bách khoa thư làng Việt cổ truyền", PGS.TS Bùi Xuân Đính cho biết có nhiều cách giải thích về nguồn gốc tục lệ dân gian này.

Theo ông, "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" xuất phát điểm chỉ là lời nhắc (hoặc tự nhắc) người đi chợ nhớ mua và mua đủ các mặt hàng thiết yếu cho việc chi dùng trong những ngày Tết. Trong đó có hai mặt hàng thiết yếu là muối và vôi.

Dần dần, nó trở thành một quan niệm trong dân gian, được tuân theo và duy trì như một tục lệ.

Muối - vị mặn gắn kết yêu thương
Theo Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, muối là loại nguyên liệu được sử dụng quanh năm trong mỗi gia đình.

Người xưa quan niệm, muối là thứ gia vị có chất mặn, chống được xú uế, có thể xua đuổi tà ma và đem lại nhiều may mắn. Ngoài ra, vị mặn của muối còn mang ý nghĩa mặn mà, gắn kết tình cảm các thành viên trong gia đình.

Vôi - tẩy uế và làm mới
Trong khi đó, vôi có công dụng tẩy uế lúc dọn dẹp nhà cửa, loại bỏ nấm bệnh. Người ta thường dùng vôi để quét lại các mảng tường, khu vực bị rêu phong, ẩm ướt – làm đẹp ngôi nhà trước thềm Tết đến xuân về.

"Cuối năm mua vôi" còn mang ý nghĩa giải trừ những điều bạc bẽo vào thời điểm cuối năm, để đón sự tốt lành trong năm mới.

Triết lý sâu xa về tình người và thời gian
Muối tượng trưng cho sự tinh khiết, mặn mà, may mắn.

Tiến sĩ Lưu Huyền Trang, giảng viên bộ môn Cơ sở văn hóa Việt Nam, Khoa Tuyên truyền, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cũng chia sẻ góc nhìn sâu sắc về tục lệ này.

"Muối tượng trưng cho sự mặn mà, gắn kết, bền chặt tình cảm. Đầu năm mua muối để cầu gia đình hòa thuận, quan hệ tốt đẹp. Vôi tượng trưng cho tẩy uế, làm mới, xây dựng. Cuối năm mua vôi để quét dọn, sửa sang nhà cửa, khép lại cái cũ", chị nói.

Đây là cách người Việt xưa tư duy vòng tròn về thời gian: kết thúc đi với thanh lọc, tái sinh gắn với bắt đầu.

"Tất cả các phong tục Tết, từ giao thừa đến mâm cúng, từ hái lộc đến mua muối, đều phản ánh một đặc trưng rất căn bản của văn hóa Việt: Tết không chỉ là nghi lễ, mà là một 'nghi thức tái sinh xã hội' – nơi con người làm mới mình, làm mới gia đình và tưởng nhớ, biết ơn với các mối quan hệ với quá khứ, cộng đồng và tương lai", tiến sĩ Lưu Huyền Trang cho biết.

Đó cũng chính là lý do vì sao, dù xã hội hiện đại đến đâu, các nghi lễ Tết vẫn luôn có sức sống bền bỉ trong tâm thức người Việt.

Những cách lý giải khác
Cũng có quan điểm cho rằng, mua vôi còn là để tiếp thêm vào "ông bình vôi" – vật dụng bằng sành sứ đựng vôi ăn trầu, thường có trong những gia đình có các cụ hay ăn trầu. "Ông bình vôi" được coi là vật quan trọng, nên lúc nào cũng phải cho "ông" ăn no, ăn đủ.

Tuy nhiên vì có câu "bạc như vôi", người ta chỉ cho ông ăn vào cuối năm chứ không ai cho đầu năm.

Một cách giải thích khác: Người Việt vốn cần cù, chịu khó và rất tiết kiệm. "Mua muối đầu năm" là để cha mẹ nhắc con cái ăn dè, tiết kiệm – để dành tiền "cuối năm mua vôi" xây nhà.

Dù lý giải theo cách nào, tục "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" vẫn là một nét đẹp văn hóa. Nó nhắc nhở chúng ta về sự gắn kết gia đình, về lòng biết ơn và niềm tin vào một năm mới tốt lành hơn.

Bạn đã mua muối đầu năm chưa?